დღე 3

კონკურენტული ენერგეტიკული ბაზრების შექმნა წამახალისებელი რეგულირების საშუალებით გულისხმობს ღია, გამჭვირვალე და ინვესტიციებისთვის მიმზიდველი ბაზრის სტრუქტურების ჩამოყალიბებას, რომლებიც ზრდიან ოპერაციულ ეფექტურობას და ხელს უწყობენ ტექნოლოგიურ ინოვაციას. ბაზარზე შესვლის ბარიერების მოხსნით და გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელებზე არადისკრიმინაციული მესამე მხარის წვდომის უზრუნველყოფით, გენერაციის ახალი ობიექტები, მიმწოდებლები და ენერგეტიკული ბაზრის მოვაჭრეები ბაზარზე მონაწილეობას თანაბარ პირობებში შეძლებენ. გამჭვირვალე ბაზრის წესები, პროგნოზირებადი რეგულირების ჩარჩოები, ტარიფებისა და სისტემის ოპერაციების შესახებ ხელმისაწვდომი მონაცემები აძლიერებს ინვესტორთა ნდობას და უწყობს ხელს რეგიონულ ბაზრებთან სინქრონიზაციას, ასევე ელექტროენერგიის ტრანსსასაზღვრო გაცვლას. წამახალისებელი მარეგულირებელი მექანიზმები, როგორიცაა შესრულებაზე დაფუძნებული ტარიფების დადგენა და შემოსავლების ზედა ზღვრის მოდელები, აძლიერებს ბაზრის კონკურენტუნარიანობას ნებადართული შემოსავლების ხარჯების ეფექტიანობასთან, სისტემის საიმედოობასთან და ინოვაციურ შედეგებთან მიბმის გზით. ეს მექანიზმები ასტიმულირებს ინვესტიციებს ქსელების მოდერნიზაციაში, მოწინავე გენერაციის ტექნოლოგიებსა და განახლებადი ენერგიის ინტეგრაციაში, ამავდროულად უზრუნველყოფს ეკონომიკურად ეფექტიან ამონაგებს და ინარჩუნებს თანაბარ პირობებს ბაზრის ყველა მონაწილისთვის.

ელექტროენერგეტიკის სექტორის დეკარბონიზაციისკენ გარდაქმნისა და ელექტრიფიკაციის დაჩქარების ფონზე, ნათელი ხდება ქსელის განვითარებისათვის ხარჯ-სარგებლის დადებითი შეფასების მქონე, დროულად და ეფექტიანად განხორციელებული ქსელური ინვესტიციების მნიშვნელობა. ამასთან, გადამცემი და გამანაწილებელი სისტემის ოპერატორებს ესაჭიროებათ განახლებადი ენერგიის მეტი ობიექტის მიერთების მხარდაჭერა, თბური ტუმბოებისა და ელექტრომობილების მხრიდან მზარდი მოთხოვნის დაკმაყოფილება და სისტემის გადატვირთვის ახალი ტიპის პროფილების მართვა. აღნიშნულის ეფექტიანად განხორციელების მიზნით, ქსელის განვითარების გეგმები სულ უფრო მეტად ეფუძნება მოქნილ გადაწყვეტილებებს, ციფრულ ინსტრუმენტებსა და პროგნოზირების თანამედროვე მეთოდებს, არსებული ინფრასტრუქტურის შესაძლებლობების მაქსიმალურად გამოსაყენებლად და გრძელვადიან პერიოდში საიმედო მომსახურების უზრუნველსაყოფად.

რეგულირების კუთხით, ტარიფების ფორმირება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ინვესტიციების მიმართულების განსაზღვრასა და მომხმარებელთა ქცევაზე ზემოქმედებაში. თანამედროვე მიდგომები მიზნად ისახავს ხარჯების ანაზღაურების, სამართლიანობისა და ეფექტიანობის დაბალანსებას, პარალელურად კი ქსელის მომხმარებლებისთვის ეკონომიკური სიგნალების მიწოდებას პიკურ დატვირთვათა შემცირების მიზნით, რაც უზრუნველყოფს აქტივების უკეთ გამოყენებას; ამავდროულად, ქსელის ოპერატორებისთვის შემოსავლის მექანიზმები სულ უფრო მეტად ეფუძნება შესრულების შედეგებს, მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და რაც შეიძლება მეტი დეცენტრალიზებული რესურსის ინტეგრაციის უზრუნველსაყოფად. ენერგეტიკული ტრანსფორმაციის ხარჯების ზრდის პირობებში, სატარიფო ელემენტები უნდა დარჩეს გამჭვირვალე, პროგნოზირებადი და შესაბამისობაში სისტემის ცვალებად საჭიროებებთან.

ეს სესია მიმოიხილავს, თუ როგორ აფასებენ და ამტკიცებენ მარეგულირებელი ორგანოები მარეგულირებელ ჩარჩოებსა და ქსელის განვითარების პროექტებს, და როგორ შეუძლია სატარიფო მეთოდოლოგიებს გავლენა მოახდინოს ქსელის განვითარების სისწრაფესა და ხარისხზე, ასევე მის ეფექტიანობაზე. საერთაშორისო პრაქტიკული მაგალითების შესწავლის მეშვეობით, წარმოდგენილი იქნება სტრატეგიები, რომლებიც ხელს უწყობს ქსელის მოდერნიზაციის დაჩქარებას, დაგეგმვის გაუმჯობესებასა და ინვესტიციების დროულ განხორციელებას, ამასთან უზრუნველყოფს, რომ სატარიფო რეფორმები ხელს უწყობდეს სისტემის ეფექტიან გამოყენებას მომხმარებელთა ხელმისაწვდომობის შეზღუდვის გარეშე. განხილვის მიზანია პრაქტიკული ხედვების მიწოდება იმ მარეგულირებელი ორგანოებისთვის, რომლებიც დეკარბონიზაციის პროცესში მყოფი ელექტროენერგეტიკული სექტორის ინფრასტრუქტურულ გამოწვევებს ეხმიანებიან.

როგორი იქნება ენერგეტიკული სისტემების ფიზიკური სტრუქტურა 2045 წელს და რომელი მარეგულირებელი ჩარჩოები უნდა შევიმუშაოთ დღეს მათი რეალიზაციისთვის? ეს სესია იკვლევს მომავალი რეგიონული ენერგეტიკული სისტემების ტექნიკურ არქიტექტურას და იმ ინსტიტუციურ ინოვაციებს, რომლებიც აუცილებელია მათი განვითარების უზრუნველსაყოფად ცვალებადი მარეგულირებელი პარადიგმების პირობებში.

2045 წლისთვის ენერგეტიკული სისტემები ფუნდამენტურად ტრანსფორმირდება: დომინანტურად განახლებად ენერგიაზე დაფუძნებული გენერაციის პორტფელები; მილიონობით დეცენტრალიზებული ობიექტიდან ორმხრივი ელექტროენერგიის ნაკადები; სექტორთა კავშირი, რომელიც ელექტროენერგიას, ტრანსპორტსა და გათბობას აერთიანებს; ტრანსსასაზღვრო გადამცემი ქსელები, რომლებიც კონტინენტურ მასშტაბზე რესურსების ოპტიმიზაციას უზრუნველყოფს, და ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული სისტემური ოპერაციები, რომლებიც უპრეცედენტო მასშტაბის დატვირთვას მართავს. ამგვარი სისტემების დაგეგმვა მოითხოვს, რომ მარეგულირებელმა ორგანოებმა გადახედონ ტრადიციულ მიდგომებს სისტემის დაგეგმვის, ბაზრის სტრუქტურის, ტექნიკური სტანდარტებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების დამტკიცების კუთხით.

რეგიონული ინტეგრაცია წარმოაჩენს როგორც შესაძლებლობებს, ისე მარეგულირებელ სირთულეებს. 2045 წლისთვის ოპტიმალური სისტემური სტრუქტურა შესაძლოა მოითხოვდეს გენერაციის განთავსებას სხვადასხვა ქვეყნის ტერიტორიაზე, ერთობლივ ენერგიის დაგროვების ინფრასტრუქტურას, წყალბადის ტრანსპორტირების ჰარმონიზებულ ქსელებსა და მოქნილობის კოორდინირებულ ბაზრებს. ამავდროულად, არსებული მარეგულირებელი ჩარჩოები — რომლებიც შექმნილია ცენტრალიზებული, წიაღისეულ საწვავზე დაფუძნებული და ეროვნული საზღვრებით შეზღუდული სისტემებისთვის — ხშირად ვერ პასუხობს ამ დიზაინის მოთხოვნებს.

ეს სესია განიხილავს, თუ როგორ შეუძლიათ ენერგეტიკის მარეგულირებელ ორგანოებს ხელი შეუწყონ 2045 წლის ენერგეტიკული სისტემების სტრუქტურის შექმნას წინმსწრები რეგულირების გზით. სესიის მონაწილეები იმსჯელებენ აქტუალურ საკითხებზე, მათ შორის: დეკარბონიზაციის პირობებში გენერაციის ოპტიმალური სტრუქტურისა და გადამცემი ქსელების ტოპოლოგიების განსაზღვრაზე; ახალი ტექნოლოგიების რეგულირებაზე — ენერგიის გრძელვადიანი დაგროვებიდან სინთეზურ საწვავებამდე; მრავალათწლეულიანი ინფრასტრუქტურული პროექტებისთვის საინვესტიციო ჩარჩოების შექმნაზე; და რეგიონული მარეგულირებელი კოორდინაციის მექანიზმების ჩამოყალიბებაზე, რომლებიც უზრუნველყოფს სისტემის ოპტიმალურ დიზაინს ეროვნული ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და მომხმარებელთა დაცვის შეუფერხებლად.

მონაწილეები გაეცნობიან მარეგულირებელ ინოვაციებს, რომლებიც აკავშირებს არსებულ ინსტიტუციურ ჩარჩოებს მომავალი სისტემების მოთხოვნებთან და უზრუნველყოფს, რომ დღევანდელი მარეგულირებელი გადაწყვეტილებები არ ზღუდავდეს, არამედ შესაძლებელს ხდიდეს 2045 წლისთვის საჭირო ენერგეტიკული სისტემების სტრუქტურის შექმნას

დაბალნახშირბადიან და მდგრად ენერგეტიკულ სისტემებზე გლობალური გადასვლა მოითხოვს უპრეცედენტო მოცულობის ინვესტიციებს განახლებად გენერაციაში, ქსელების მოდერნიზაციაში, ენერგიის დაგროვებაში და ახალ ტექნოლოგიებში, როგორიცაა მწვანე წყალბადი და ნახშირბადის დაჭერა.

ზოგიერთი ქვეყნისთვის მდგრადი ენერგიის წყაროები კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ენერგიაზე ხელმისაწვდომობისა და/ან უსაფრთხო ენერგომომარაგების უზრუნველსაყოფად, მაშინ როდესაც სხვა ქვეყნები სირთულეებს აწყდებიან ემისიების შემცირების პროცესში იმ პირობებში, როდესაც მათი ეკონომიკა იზრდება, ელექტრიფიცირდება ან ხელახალი ინდუსტრიალიზაციის გეგმებს ახორციელებს.

ცხრილი A.16. მოთხოვნა ელქტროენერგიაზე (ტვტ.სთ)

წყარო: IEA, World Energy Outlook 2025

მიუხედავად იმისა, რომ ბაზრები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კაპიტალის მობილიზებაში, ინვესტორთა გადაწყვეტილებებს ხშირად განსაზღვრავს მარეგულირებელი ჩარჩოები. მკაფიო, სტაბილური და მომავალზე ორიენტირებული რეგულირება მნიშვნელოვნად ამცირებს ინვესტორთა გაურკვევლობას, ამცირებს აღქმულ რისკებს და ქმნის პირობებს, რომლებიც ენერგეტიკული ტრანსფორმაციისთვის როგორც შიდა, ისე საერთაშორისო დაფინანსების მოზიდვას უწყობს ხელს.

მარეგულირებელი სიგნალები გადამწყვეტია ინვესტიციების მოზიდვისა და ინოვაციების მიმართულების განსაზღვრისთვის. ამ სესიაზე განხილული იქნება რეგულირების როლი ინვესტიციების წახალისებაში და ის პოლიტიკის ინსტრუმენტები, რომლებიც სტაბილურობის გარდა შეიძლება მხარს უჭერდეს ამ პროცესს, მათ შორის: ხარჯებზე დაფუძნებული ტარიფები, გარანტირებული ენერგიის რეალიზაციის მექანიზმები, ფასობრივი სიგნალები, ელექტროენერგიის შესყიდვის ხელშეკრულებები (PPA), ფასთა შორის სხვაობის კონტრაქტები (CFD) და ტექნოლოგიურად თავისუფალი ზონები. აღნიშნული ინსტრუმენტები არა მხოლოდ კაპიტალის ნაკადებს ასტიმულირებს, არამედ უზრუნველყოფს, რომ ენერგია ხელმისაწვდომი დარჩეს ყველა მომხმარებლისთვის.

ენერგიის საცალო ბაზარზე მიმდინარე ცვლილებებისა და ფასების მერყეობის მომხმარებლებზე მზარდი ზემოქმედების პირობებში, მომხმარებელთა უფლებების გაძლიერება თანამედროვე ენერგეტიკული რეგულირების მნიშვნელოვან ელემენტად იქცა. ისეთი ინსტრუმენტები, როგორიცაა ჭკვიანი აღრიცხვა, დინამიკური ტარიფები, გამჭვირვალე აღრიცხვა და მოხმარების მონაცემებზე გაუმჯობესებული ხელმისაწვდომობა, ოჯახებს საშუალებას აძლევს, უკეთ მართონ საკუთარი ენერგომოხმარება. ეს ინოვაციები ერთდროულად უწყობს ხელს მომხმარებელთა უფლებების განმტკიცებას, ბაზრის უკეთ გაგებას და მოთხოვნის მხარეს ორიენტირებულ ახალ პროგრამებში ჩართულობას.

ამავდროულად, ენერგეტიკული სიღარიბე ბევრ რეგიონში მზარდ პრობლემად იქცა და საჭიროებს მიზნობრივ, მონაცემებზე დაფუძნებულ გადაწყვეტებს. მარეგულირებელი ორგანოები სულ უფრო აქტიურად მონაწილეობენ ისეთი სოციალური მხარდაჭერის სისტემების შემუშავებაში, რომლებიც უზრუნველყოფს ენერგიის ხელმისაწვდომობას ბაზრის ეფექტიანობის შენარჩუნების პარალელურად. ასეთ მექანიზმებს შორისაა საბაზისო ტარიფები, მიზნობრივი სუბსიდიები, ბენეფიციართა შერჩევის გაუმჯობესებული მექანიზმები და მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვის ღონისძიებები.

ეს სესია განიხილავს, თუ როგორ მოქმედებს წესები, ბაზრის ინსტრუმენტები და სოციალური პოლიტიკა მომხმარებლებზე. მსოფლიოს სხვადასხვა პრაქტიკული მაგალითის გამოყენებით, წარმოდგენილი იქნება მოწყვლადი მომხმარებლების იდენტიფიცირების ეფექტიანი მიდგომები, საცალო ბაზრებში გამჭვირვალობის გაზრდის გზები და დაცვის ისეთი პროგრამების დანერგვა, რომლებიც ამცირებს ენერგეტიკულ სიღარიბეს კონკურენციის დარღვევის გარეშე. სესიის მიზანია მარეგულირებელთათვის პრაქტიკული იდეების მიწოდება, რათა ენერგეტიკული ტრანსფორმაციის პერიოდში ერთდროულად გაძლიერდეს როგორც მომხმარებელთა ჩართულობა, ისე სოციალური მდგრადობა.

ეს პარალელური სესია ფოკუსირებული იქნება თანამედროვე რეგულირების ინსტრუმენტებზე, რომლებიც მიზნად ისახავს ენერგეტიკული სისტემების დანერგვის დაჩქარებას და ეფექტიანობის გაუმჯობესებას. ძირითადი დისკუსია შეეხება იმას, თუ როგორ შეუძლიათ მარეგულირებლებს გადაწყვეტილების მიღების სიჩქარისა და მოქნილობის გაზრდა ისე, რომ არ დაირღვეს დადგენილი პროცესები, დაინტერესებული მხარეების ჩართულობა, გრძელვადიანი შედეგები და უზრუნველყოფილი იყოს პროგნოზირებადობა. სესიის ფარგლებში ასევე განხილული იქნება აღსრულების როლი, მათ შორის ის, თუ როგორ შეიძლება წახალისების მექანიზმების (და არა სანქციების) და სხვა ინსტრუმენტების  გამოყენება რეგულირების მოთხოვნებთან შესაბამისობის მისაღწევად და სასურველი მარეგულირებელი შედეგების უზრუნველსაყოფად.

მთავარი თემები მოიცავს მოქნილი რეგულირების მექანიზმების დანერგვას, სწრაფი ნებართვების გაცემისა და ინოვაციის საჭიროების დაბალანსებას მომხმარებელთა დაცვისა და სისტემის მდგრადობასთან ერთად, ასევე მარეგულირებელ წამახალისებელ მექანიზმებს, რომლებიც ბაზრის ძალებს წარმართავს. ამასთანავე განხილული იქნება რეგულირების ეფექტიანობის შეფასების ინსტრუმენტებიც.

მარეგულირებლებს, როგორც სხვა დაწესებულებებს, სჭირდებათ ფინანსური რესურსები საქმიანობის უზრუნველსაყოფად. ენერგეტიკულ ბაზარზე მარეგულირებლის როლია მიუკერძოებლობის დაცვა და ბაზრის ყველა მონაწილისგან დამოუკიდებლობის შენარჩუნება, შესაბამისად, მისი დაფინანსება უნდა იყოს დივერსიფიცირებული და მიღებული ბაზრის ყველა მონაწილისგან, რათა არც ერთ დაინტერესებულ მხარეს არ ჰქონდეს გავლენის უპირატესობა რეგულირების პროცესზე.

ეს სესია განიხილავს, როგორ ფინანსდებიან ენერგეტიკის მარეგულირებლები და როგორ მოქმედებს დაფინანსების სხვადასხვა მოდელი მარეგულირებლის საქმიანობასა და დამოუკიდებლობაზე. მომხსენებლები გააზიარებენ გამოცდილებას მათ მიერ გამოყენებული დაფინანსების მექანიზმების შესახებ, ასევე მიმოიხილავენ არსებულ ალტერნატიულ მექანიზმებს, მათ შორის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაფინანსებას, ლიცენზირების საფასურს, ბაზრის მონაწილეებზე დაკისრებულ მოსაკრებლებს, მომხმარებელთა ანგარიშების მეშვეობით განხორციელებულ შენატანებს და სხვა. ასევე იმსჯელებენ, როგორ მოქმედებს ეს მექანიზმები დამოუკიდებლობასა და ეფექტიანობაზე.

სესიის მიზანია სხვადასხვა ქვეყნის გამოცდილების საფუძველზე წარმოადგინოს მარეგულირებელი ორგანოების დაფინანსების მოდელების უპირატესობები და ნაკლოვანებები, გამოკვეთოს  შემოსავლების წყაროების დივერსიფიკაციის გზები და ის პროცესები, რომლებმაც სხვა მარეგულირებელ ორგანოებს ფინანსური დამოუკიდებლობისა და მდგრადობის მიღწევა შეაძლებინა.

content